DS (NL) (31.08.2013) – review by Fons Berk

De grenzen van Fort Europa

In een loods, een voormalige houtzagerij, op het Zijdebalenterrein in Utrecht is in het kader van de viering van 300 jaar Vrede van Utrecht de installatie House of Eutopia van de Belgische kunstenaar Filip Berte te zien. Een tentoonstelling die de sociale, politieke, geografische en historische grenzen van ons continent aftast.
Kamers
De installatie verbeeldt een huis met verschillende kamers. Los van het eigenlijke ‘huis’ staat een omheinde ruimte die bestaat uit trappetjes en gangen, met tientallen kijkdozen die voorstellingen bevatten van gebeurtenissen uit de recente geschiedenis van Europa. Het is het ‘Collective Memory Mass Grave’, als het ware de kelder van het huis. De kijkdozen bevatten bijvoorbeeld maquettes van de Berghof van Hitler en van de ingang van Theresienstadt. Anderen tonen nageschilderde iconische foto’s, zoals die van de atoomramp in Tsjernobyl, die van de verjaging van de Grieken door de Turken uit Smyrna of die van de ondersteboven hangende lijken van Mussolini en zijn minnares Claudia Petacchi.
Speciaal de aandacht trekt een maquette van de door Serviërs in 1992 vernietigde universiteitsbibliotheek van Sarajevo. Deze maquette was een eindexamenopdracht van Berte tijdens zijn studie architectuur. “Dit is essentieel in mijn project”, vertelt Berte elders. “De bibliotheek is in opdracht van de Serviërs verwoest, ook omdat het een symbool was van de multiculturele samenleving.”
Melilla
De rest van de installatie bestaat uit een huis dat bestaat uit een aantal ruimtes, of kamers, die ieder het thema van Europa van vandaag uitdiepen. ‘The Graveyard’ laat vier video’s zien van vier (semi-)Europese steden, drie in de marge, een in het centrum: Melilla, Tiblisi, Chisinau en Brussel. Berte heeft hierbij samengewerkt met geluidskunstenaar Ruben Nachtergaele, die begeleidende soundscapes maakte, die dreigend over de hele installatie galmen.
Melilla, een Spaanse exclave die wordt omringd door Marokko, toont de realiteit van Fort Europa het duidelijkst. Een groot hek, compleet met politiemacht, infraroodsensoren en camera’s, moet de vele Afrikaanse gelukszoekers buitenhouden. Buiten wachten de vele migranten op een mogelijkheid om toch binnen te komen. Ondertussen slapen ze in autowrakken of in zelfgemaakte hutjes op de rotsen.
Uitsluiting
In een buitenwijk van Chisinau, Moldavië, concentreert Berte zich op een andere vorm van uitsluiting. We zien beelden van loslopend vee, slecht onderhouden wegen, communistische, slecht onderhouden flats. De verschillen tussen arm en rijk zijn enorm. In een volledig uitgewoonde concertzaal zijn meer dan de helft van de stoelen kapot. Het symboliseert de leegte waarin kinderen opgroeien, vaak zonder hun ouders, die om aan de armoede te ontsnappen in Europa zijn gaan werken. De kinderen groeien op zonder doel in hun leven, de kapotte concertzaal staat symbool voor de culturele leegte die veel mensen in het land omringt.
In Tbilisi valt de oude beschaving op die in de vorm van verfijnde, maar vervallen woonhuizen, wegkwijnen tussen communistenblokken en moderne protserige kantoren en hotels. Ook hier zien we weer de slechte, slecht onderhouden woonblokken – verveloos, vaak met plastic gordijnen. Iedereen heeft aan zijn appartement vertimmerd, om wat ruimte te winnen zijn balkons met behulp van golfplaat of oude deuren omgevormd tot een extra kamer. Op de soundtrack worden dreigende dreunen afgewisseld met geluiden uit de omgeving, door huiselijke geluiden. Foto’s tonen communale gangen en interieurs. Europa is dichtbij, maar ook heel ver weg.
Brussel
In het hart van Europa bekijkt Berte Brussel vanuit het gezichtspunt van de migrant: de tegenstelling tussen de smoezelige, smerige leefplekken van de illegale migranten en de grootstedelijke kantoortorens en de autowegen vol met nieuwe auto’s, is schrijnend. In een geluidsopname legt een vrouw van de opvang met een charmant Frans accent uit hoe illusoir de hoop is van de gelukszoekers die uit hele wereld naar de stad toe komen. “Ze willen een nieuw leven te beginnen, maar ze hebben geen geld, ze spreken taal niet, ze hebben geen verblijfsvergunning.” De hoop van velen is dat ze op een dag een vrouw te vinden waarmee ze kunnen trouwen, al dan niet tegen betaling, en op die manier een verblijfsvergunning krijgen.
De installatie eindigt met een panoramaschilderij in de ‘Blue Room’, waarin je over Berlijn uitkijkt – met een muur. Het is niet duidelijk of deze wordt gebouwd of juist wordt afgebroken. De kunstenaar lijkt te willen zeggen dat we weliswaar een muur hebben afgebroken, maar ondertussen aan de Europese buitengrenzen, maar ook binnen de Europese samenleving, nieuwe grenzen hebben opgericht – zichtbaar en onzichtbaar. Het Europese ideaal van vrede en vrijheid binnen Europa gebracht, maar heeft in de praktijk ook meer onvrijheid gebracht voor de vele mensen erbuiten. Om onze welvaart af te schermen voor de vele gelukszoekers van buiten, heeft Europa zich meer en meer omgebouwd tot een fort, verschanst het zich achter muren – hekwerken (zoals in Melilla) en asielwetgeving (zoals in Brussel). Een ideaal is in de praktijk voor veel mensen een nachtmerrie geworden.
Hoop
Toch eindigt het kunstwerk niet zonder hoop. De zolder, de laatste kamer, is open gelaten en wordt alleen gesuggereerd door lampen die de contouren aangeven. De toekomst is nog open, lijkt Berte te willen zeggen. De installatie geeft geen antwoorden, in een interview gaf hij aan te willen dat mensen naar buiten gaan met vragen, niet met de oplossing.

Een aanrader.