destadutrecht.nl (19.08.2013) – review by Jaap Roëll

House of Eutopia toont rafelranden van Europa

Utrecht viert dit jaar dat driehonderd jaar geleden de Vrede van Utrecht werd gesloten. Daarmee kwam er een einde aan de Spaanse Successieoorlog op het Europese vasteland. Oorlogen, een einde, Europa?

Wat dan te denken van de massavernietigingen in de vorige eeuw? Het neermaaien van een hele generatie in de Eerste Wereldoorlog, de genocide op de Armeniërs tussen 1915 en 1923, de uitroeiing van bevolkingsgroepen in de Tweede Wereldoorlog, de verscheurende Joegoslavische burgeroorlog in de jaren negentig. En wat te denken van Europa als een burcht met letterlijk hoge hekken eromheen om ongewenste gasten buiten te houden, zoals in Melilla, de Spaanse enclave in Marokko?

Filip Berte (Gent, 1976), architect en kunstenaar, is in 2006 begonnen met zijn House of Eutopia te bouwen. Een enorme bouwkundige installatie van 15 x 35 meter, met maquettes, kijkdozen, stellages, foto’s, films, tekeningen en schilderijen; een totaalkunstwerk waarmee hij door middel van een huis met vijf kamers de recente geschiedenis van Europa uitbeeldt. Hij heeft daarbij gekozen om de rafelranden van Europa te laten zien, daar waar de ellende van uitsluiting zich opstapelt. We zien dan ook vele muren, grensposten en de machteloosheid daaromheen: paspoorten, visa, stempels en willekeur. Een indrukwekkende installatie.

Zodra ergens een muur staat is er een binnen en een buiten, afhankelijk van de positie die je inneemt ten opzichte van die muur. Beide zijden zijn uitwisselbaar, zoals in een van de kamers wordt uitgebeeld door een panoramisch schilderij van Berte over de in opbouw zijnde Berlijnse muur in een kaal stuk niemandsland. Of gaat het om de afbraak van die muur waarbij het niemandsland, iemands land wordt?

Eén van de sterkste symbolen van vreedzame coëxistentie van verschillende etnische en religieuze bevolkingsgroepen in de Europese geschiedenis, is de oude brug uit 1566 over de Neretva rivier in Mostar, Bosnië en Herzegovina. Totdat deze in 1993 kapotgeschoten werd door troepen uit Kroatië in een poging het leven van het islamitische deel van de bevolking aan de oostelijke zijde van de brug, totaal onmogelijk te maken. Een brug verbindt, de oorlog verbreekt. De vernietiging heeft er voor gezorgd dat, ook na de wederopbouw ervan, de mentale afstand tussen de bevolkingsgroepen aan de ene en aan de andere zijde van de rivier, onoverbrugbaar is geworden. De mentale scheidslijnen zijn, wederom, voor generaties vastgelegd.

Berte heeft van die beroemde brug een tekening gemaakt, een kleinood in een grootse expositie.

Jaap Roëll voor destadutrecht.nl