NRC (NL) (31.08.2013) – review by Florence Tonk

Europa als kunstwerk
dubbelinterview: Filip Berte en Pieter Steinz

Het project Europa leek zo mooi: politieke en monetaire eenheid, vrij verkeer van mensen en goederen, grootmachten die elkaar in evenwicht houden binnen een harmonieus geheel. Maar mede door de economische crisis staan onderlinge verhoudingen binnen de Unie onder druk. Ook worden de buitengrenzen van ‘Fort Europa’ bestormd door mensen op zoek naar een beter leven. Kunstenaar Filip Berte, en auteur Pieter Steinz, werken ieder aan hun eigen ‘Europese project’ (zie kaders). Hoe zien Steinz en Berte hun Europa en hoe vertalen zij dit naar hun werk?

De Belgische kunstenaar Filip Berte (1976) studeerde architectuur en schilderkunst in Gent. De afgelopen 7 jaar werkte hij bij CAMPO (Gent) aan House of Eutopia, een huis van 15 bij 35 meter, bestaande uit vijf kamers of installaties waarin Berte de sociale, politieke, geografische en historische grenzen van Europa aftast. Films, schilderijen, maquettes en kijkdozen belichten thema’s als migratie, grenzen, marginaliteit en Europese geschiedenis. Voor meer zie: www.eutopia.be

Pieter Steinz (1963) is directeur van het Nederlands Letterenfonds, auteur van boeken over Faust en literatuur en oud-journalist bij NRC Handelsblad. Hij studeerde Engels en geschiedenis. Zijn project Made in Europe is een website en volgend jaar ook een boek. Steinz geeft hierin een overzicht van de kunst en cultuur die Europa verbindt. Van Abba tot Art Nouveau, van Brancusi tot Ikea. Welke culturele iconen kennen of herkennen wij als Europanen vrijwel allemaal? Die culturele dwarsverbanden krijgen een plek in Made in Europe. Voor meer zie: www.pietersteinz.com

De kelder van Berte’s House of Eutopia verbeeld de donkere kanten van de Europese geschiedenis. Is de Europese geschiedenis een factor die verbindt of verscheurt?

Berte: “Omgaan met geschiedenis is zoals omgaan met de dood. Je moet het accepteren als aanwezigheid in het leven om verder te kunnen. Het verleden moet geopend en gesloten kunnen worden, zoals een kelder. Door erover te praten en ernaar te kijken kan het verleden verbinden. Tegelijkertijd blijft het een bron van conflict omdat ieder geschiedenisboek een andere visie kan bevatten, afhankelijk van met welk doel het geschreven is. In die zin kan geschiedenis ook een gevaarlijk instrument zijn dat misbruikt kan worden door politieke macht.
Steinz: “Geschiedenis blijft een bron van conflict, ik kan het niet anders zeggen. Dat zie je heel sterk op bepaalde plekken als de Balkan maar zelfs tussen Nederland en België. Onze laatste oorlog met België is 183 jaar geleden en nog steeds zie je het conflictueuze zo nu en dan opvlammen, kijk naar de Hedwigepolder. Moet je nagaan hoe dat is in Bosnië, Spanje, of Portugal. En als de Grieken demonstreren tegen Europa en Duitsland halen ze onmiddellijk de nazitijd erbij. Toch verbindt het verleden ook. Het leed tijdens de Tweede Wereldoorlog is een bindende factor geweest binnen Europa en de Europese eenwording.”

Welke rol spelen grenzen en migratie in Europa, en hoe komt dat tot uitdrukking in jullie werk?
Berte: “Voor mij is migratie het belangrijkste thema vanwege de tegenstelling in wat Europa propageert. Aan de ene kant is er het vrije verkeer van mensen, goederen en diensten binnen de grenzen van de Unie. Aan de andere kant worden de buitengrenzen hard afgebakend. Europa wil een ‘Eutopia’ zijn. Zij is dit ook voor velen die naar binnen willen. De gevolgen daarvan probeer ik aan te raken in The Graveyard, de tuin rond het House of Eutopia. Daar laat ik films zien over de rafelranden van Europa zoals de Spaanse enclave Melilla, waar Afrikaanse migranten dagelijks proberen Europa binnen te komen. Of Moldavië waar kinderen opgroeien zonder ouders omdat die in Europa aan het werk zijn. Maar ook in Brussel vind je die grenzen omdat er in de winter asielzoekers gedwongen op straat leven, tussen de daklozen.”
Steinz: “In feite gaat mijn hele project Made in Europe over migratie. Maar dan de migratie van ideeën. Overigens zijn veel Europese culturele verworvenheden ontstaan door migratie. Chopin is een goed voorbeeld. Geboren in Polen, door oorlogsomstandigheden via twee andere landen in Parijs terechtgekomen. Zijn composities verenigen de Poolse muziek met wat hij in de Parijse salons leerde. Zo werden zijn polonaises, het woord zegt het al, beroemd in heel Europa.”

Steinz heeft het over kunst en cultuur die ons als Europeanen verbindt. Die binding is belangrijk omdat het ook iets prachtigs is.
Berte: “Ik volg Steinz daarin en eigenlijk wil ik met House of Eutopia hetzelfde doen: verbinden. Door in gesprek te gaan met mensen die hebben bijgedragen aan het werk en met hen die komen kijken. Ik zie ook de bindende kracht van de Europese cultuur. Cultuur is een andere taal die conflicten tussen verschillende gesproken talen kan overstijgen. Mijn films kunnen zonder taal overal vertoond worden en beelden en ideeën oproepen bij mensen. Als hen maar één essentieel ding uit mijn werk bijblijft, dan ben ik met hen verbonden. In die zin kan kunst een verbindend medium zijn.”
Steinz: “Europa heeft een zekere uniciteit en die hoeven we niet onder stoelen of banken te steken. Made in Europe is misschien wel idealistischer of naïever dan het House of Eutopia van Berte. Ik zoek voortdurend naar dwarsverbanden binnen Europa terwijl zijn werk meer aandacht heeft voor de krachten die Europa uit elkaar kunnen trekken. De polemische inzet van mijn project is juist om me verre van politiek te houden. Ook omdat ik geloof dat daar iets mis is gegaan. Eurofielen zoals Guy Verhofstadt kunnen mooi formuleren waarom Europa belangrijk is maar hebben het dan nooit over culturele verworvenheden maar over de zegeningen van het federalisme. Daar krijg je mensen niet in mee.”

Wat zijn de Europese verworvenheden? Waar kunnen we trots op zijn?
Berte: “Er zijn absoluut zaken waar we trots op kunnen zijn. Zoals het idee om conflicten op vreedzame wijze op te lossen via dialoog en de basisprincipes van de democratie. Daarvan moeten wij vaandeldragers zijn in de rest van de wereld, niet op een neokolonialistische manier maar wel met die uitgangspunten voor dialoog.”
Steinz: “Idealiter is Europa een voorbeeld voor de rest van de wereld, een gidscontinent. Maar dan zou je ook daadwerkelijk mensen de kans moeten geven deel te nemen aan dat voorbeeldige Europa. En daar zit in wezen het probleem, de perversie van Fort Europa. Je kan niet de hele wereld naar hier halen dus wil je eigenlijk alleen het voorbeeld voor de export zijn. Mensenrechten, de scheiding van kerk en staat, een paar van die hele grote, typisch Europese concepten.”

Hoe zien jullie de toekomst van Europa? Zijn wij straks politiek en economisch afgezakt maar mooi; een soort openluchtmuseum van de wereld?

Berte: “Ik wil bewust niet pessimistisch zijn. Het is belangrijk dat we een hernieuwd Europees verhaal krijgen. Solidariteit is heel erg belangrijk en een open Europa binnen de mondiale context is een noodzaak. Een sociaal en rechtvaardig Europa dat niet enkel gefocust is op economie. Die nadruk moeten wij leggen. In die zin ben ik ook in mijn werk niet pessimistisch, al wordt het soms wel zo gezien. Het openluchtmuseum van de wereld is misschien een wat extreem of clichématig beeld, maar er schuilt wel waarheid in.”
Steinz: “Ik denk niet dat Europa als entiteit van mindere betekenis zal zijn dan bijvoorbeeld China of de VS. Ook zij worden voortdurend bedreigd door economische teruggang. Het openluchtmuseum vind ik geen onaantrekkelijk concept. Europa is een continent waarvan de buitenwereld denkt dat het één is. De buitenwereld kan het van Litouwen tot Spanje doorkruisen en een heleboel dezelfde dingen tegenkomen. Zo’n soort openluchtmuseum vind ik niet zo erg en als dat je middel van bestaan is; waarom niet? Europa heeft nu eenmaal die cultuur, dat is een selling point. Laat ze maar komen naar dat museum.”

Florence Tonk